Giấy phép Creative Commons
Tóm tắt 30 giây. Mọi giấy phép CC đều yêu cầu ghi công (BY). Ba điều kiện có thể thêm: NC – phi thương mại, SA – chia sẻ cùng giấy phép, ND – không phái sinh. Với học liệu mở, nên ưu tiên CC BY hoặc CC BY-SA. Giấy phép có hiệu lực vĩnh viễn với bản đã phát hành, không thu hồi được.
Bốn điều kiện
| Ký hiệu | Tên | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| BY | Ghi công (Attribution) | Phải ghi tên tác giả, nguồn, giấy phép; nêu rõ nếu có chỉnh sửa |
| SA | Chia sẻ tương tự (ShareAlike) | Bản phái sinh phải phát hành theo cùng giấy phép (hoặc giấy phép tương thích) |
| NC | Phi thương mại (NonCommercial) | Không dùng chủ yếu nhằm lợi ích thương mại hoặc thu tiền |
| ND | Không phái sinh (NoDerivatives) | Không được chia sẻ bản đã chỉnh sửa |
Sáu giấy phép (phiên bản 4.0) và CC0
Thứ tự từ mở nhất đến hạn chế nhất:
| Giấy phép | Dùng lại | Sửa/phối trộn | Thương mại | Là OER? |
|---|---|---|---|---|
| CC0 1.0 – từ bỏ quyền | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
| CC BY 4.0 | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
| CC BY-SA 4.0 | ✓ | ✓ (giữ BY-SA) | ✓ | ✓ |
| CC BY-NC 4.0 | ✓ | ✓ | ✗ | ✓ (hạn chế) |
| CC BY-NC-SA 4.0 | ✓ | ✓ (giữ BY-NC-SA) | ✗ | ✓ (hạn chế) |
| CC BY-ND 4.0 | ✓ | ✗ | ✓ | Không đủ 5R |
| CC BY-NC-ND 4.0 | ✓ | ✗ | ✗ | Không đủ 5R |
Giấy phép có điều kiện ND không cho phép chỉnh sửa và chia sẻ bản sửa, nên không đáp ứng đầy đủ định nghĩa OER của UNESCO.
Chọn giấy phép thế nào?
- Muốn học liệu được dùng rộng rãi nhất, kể cả xuất bản, in ấn, nền tảng thương mại? → CC BY.
- Muốn mọi bản cải tiến cũng phải mở như bản gốc? → CC BY-SA (như Wikipedia).
- Không muốn người khác bán lại? → CC BY-NC-SA. Lưu ý: "thương mại" khó phân định (trung tâm dạy thêm, trường tư thục…), NC làm giảm khả năng phối trộn với tài liệu BY-SA.
- Không muốn bất kỳ ai sửa nội dung? → cân nhắc lại: ND làm học liệu không còn là OER đầy đủ.
Công cụ chính thức: Chọn giấy phép của Creative Commons.
Phối trộn: bảng tương thích
Khi ghép tài liệu A và B thành tác phẩm mới, giấy phép của tác phẩm mới phải thỏa điều kiện của cả hai:
| A \ B | CC0 / BY | BY-SA | BY-NC | BY-NC-SA | có ND |
|---|---|---|---|---|---|
| CC0 / BY | ✓ | ✓ → BY-SA | ✓ → BY-NC | ✓ → BY-NC-SA | ✗ |
| BY-SA | ✓ → BY-SA | ✓ → BY-SA | ✗ | ✗ | ✗ |
| BY-NC | ✓ → BY-NC | ✗ | ✓ → BY-NC | ✓ → BY-NC-SA | ✗ |
| BY-NC-SA | ✓ → BY-NC-SA | ✗ | ✓ → BY-NC-SA | ✓ → BY-NC-SA | ✗ |
(Theo hướng dẫn tương thích của Creative Commons; ✗ = không thể phát hành chung dưới một giấy phép, nhưng vẫn có thể đặt cạnh nhau trong một tuyển tập nếu mỗi phần ghi giấy phép riêng.)
Những điều thường bị hiểu sai
- "Thêm điều kiện riêng vào giấy phép CC." Không nên: thêm điều khoản hạn chế các quyền giấy phép đã trao thì không còn là giấy phép CC chuẩn, gây nhầm lẫn cho người dùng (FAQ của CC). Muốn hạn chế hơn, hãy chọn giấy phép CC hạn chế hơn (ví dụ thêm NC).
- "Rút lại giấy phép." Bản đã phát hành theo CC vẫn được dùng theo giấy phép đó; tác giả chỉ có thể ngừng phát hành bản mới.
- "CC thay thế quyền tác giả." Không — CC dựa trên quyền tác giả: tác giả vẫn giữ quyền, chỉ cấp sẵn một số quyền cho mọi người.
- "Ngoại lệ giảng dạy là đủ." Ngoại lệ sử dụng không xin phép theo Luật Sở hữu trí tuệ có phạm vi hẹp (trích dẫn hợp lý, không làm ảnh hưởng khai thác bình thường); giấy phép CC rõ ràng và rộng hơn nhiều.
Bước tiếp theo: Ghi công & tái sử dụng đúng chuẩn →