Hiểu về học liệu mở (OER)
Tóm tắt 30 giây. OER là học liệu mà ai cũng được truy cập, dùng lại, chỉnh sửa và chia sẻ lại một cách hợp pháp, nhờ nằm trong phạm vi công cộng hoặc được phát hành theo giấy phép mở như Creative Commons. "Miễn phí xem" chưa phải là OER.
Định nghĩa
Khuyến nghị về Học liệu mở của UNESCO (2019) định nghĩa OER là tài liệu học tập, giảng dạy và nghiên cứu ở bất kỳ định dạng và phương tiện nào, thuộc phạm vi công cộng hoặc còn được bảo hộ quyền tác giả nhưng đã được phát hành theo giấy phép mở, cho phép người khác truy cập, tái sử dụng, điều chỉnh mục đích sử dụng, chuyển thể và phân phối lại miễn phí (diễn đạt tiếng Việt, xem nguyên văn tại UNESCO).
Khuyến nghị này được Đại hội đồng UNESCO (gồm các quốc gia thành viên, trong đó có Việt Nam) nhất trí thông qua tháng 11/2019, tiếp nối Tuyên bố Paris về OER (2012).
Năm quyền 5R
David Wiley đề xuất khung 5R để kiểm tra một tài liệu có "mở" thật sự hay không (opencontent.org):
| Quyền | Nghĩa | Ví dụ trong trường học |
|---|---|---|
| Retain – Giữ | Tải về, lưu bản sao riêng | Lưu bài giảng vào máy, vào LMS của trường |
| Reuse – Dùng lại | Dùng nguyên bản ở nhiều bối cảnh | Chiếu trên lớp, đưa vào khóa học |
| Revise – Chỉnh sửa | Biên tập, dịch, thay ví dụ | Đổi ví dụ cho phù hợp địa phương |
| Remix – Phối trộn | Kết hợp với tài liệu mở khác | Ghép hai bài thành một chủ đề |
| Redistribute – Chia sẻ lại | Chia sẻ bản gốc hoặc bản sửa | Gửi cho tổ chuyên môn, đăng lên kho của trường |
OER khác gì "tài liệu miễn phí"?
| Tài liệu miễn phí | OER | |
|---|---|---|
| Xem/tải không mất tiền | ✓ | ✓ |
| Được phép sửa, dịch, phối trộn | Thường không | ✓ (tùy giấy phép, trừ ND) |
| Được chia sẻ lại | Thường không | ✓ |
| Điều kiện rõ ràng, máy đọc được | Hiếm | ✓ (giấy phép chuẩn) |
Điểm mấu chốt: giấy phép. Không có giấy phép mở, mặc định pháp luật quyền tác giả vẫn bảo hộ đầy đủ và người dùng phải xin phép.
Vì sao OER quan trọng với giáo dục phổ thông Việt Nam?
- Giáo viên được điều chỉnh học liệu cho học sinh của mình mà không vi phạm quyền tác giả.
- Nhà trường tiết kiệm chi phí và tránh trùng lặp công sức giữa các trường.
- Học liệu được cải tiến liên tục nhờ cộng đồng góp ý, sửa lỗi.
- Phù hợp chủ trương chuyển đổi số giáo dục và chia sẻ học liệu số dùng chung.
Bước tiếp theo: Giấy phép Creative Commons →